Z Dziejów Miasta

Nazwa Chęciny pojawiła się po raz pierwszy w 1257 r. w dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego podkomorzemu sandomierskiemu Mikule i dotyczyła dzisiejszych Starochęcin. Chęciny były miastem królewskim. Na pobliskich wzniesieniach eksploatowano rudy ołowiu i miedzi, a później także kamień do celów budowlanych. Występująca tu skała zwana „marmurem chęcińskim” była poszukiwanym materiałem budowlanym ze względu na swoje właściwości, tj. łatwość obróbki, różnorodną kolorystykę i piękny połysk. Dziś w Chęcinach warto zobaczyć dom zajezdny „Pod Srebrną Górą”, kamienicę zwaną „Niemczówką”, synagogę, kościoły: parafialny, franciszkanów i bernardynek, a przede wszystkim malownicze ruiny zamku na Górze Zamkowej.

Kościół parafialny pw. św. Bartłomieja - położony na stoku Góry Zamkowej, pochodzi z poł. XIV w. i powstał na potrzeby parafii wydzielonej z wcześniej istniejącej parafii pw. św. Stanisława w Starochęcinach. Obie parafie funkcjonowały oddzielnie do 1500 r., kiedy to zostały połączone przez Fryderyka Jagiellończyka. Chęcińska fara to budowla halowa, o trzech równych nawach. Nawę środkową zamyka szersze, wieloboczne prezbiterium, do którego od strony północnej zostały dobudowane skarbczyk oraz zakrystia W 1614 r. wzniesiono renesansową kaplicę Trzech Królów, zwaną również kaplicą Fodygów. Do nawy północnej przylegają kruchta z 1. poł. XVII w. oraz kaplica datowana na XVII lub XVIII w. Wnętrze świątyni zdobią sklepienia kolebkowo-krzyżowe z dekoracyjnymi, stiukowymi żebrami oraz późnogotycki, kamienny portal w przejściu z zakrystii do skarbczyka. W latach 1570-97 budowla funkcjonowała jako zbór. Świątynia została rozbudowana po przekazaniu jej z powrotem katolikom.

Klasztor Franciszkanów – powstał za panowania króla Kazimierza Wielkiego, który sprowadził tu zakonników w 1367 r. Budowę kościoła zakończono w 1388 r. W 1568 r. został zajęty przez kalwinów i popadł w ruinę. Dopiero z inicjatywy starosty chęcińskiego Stanisława Branickiego przekazano go ponownie franciszkanom i przeprowadzono prace remontowe. Obecny kształt budowli, skromny w swojej formie, pochodzi z okresu przebudowy w XVII w. W poł. XVII w. zabudowania klasztorne i kościół w znacznym stopniu zostały zniszczone przez wojska Rakoczego. Fakt męczeńskiej śmierci trzech zakonników upamiętnia tablica z 1720 r., umieszczona na zewnętrznej ścianie kaplicy. W latach 1818–1927 klasztorne cele służyły jako więzienie. Następnie swoją siedzibę miał tu sąd grodzki oraz szkoły: podstawowa i kamieniarska. W latach 60. XX w. w klasztornych wnętrzach utworzono hotel oraz restaurację, funkcjonujące do 1991 r., kiedy to kompleks ponownie stał się własnością zakonu.

Chęciński zamek – warownię wzniesiono na skalnym grzbiecie Góry Zamkowej (365 m n.p.m.) na przełomie XIII i XIV w. i rozbudowano w XV w. Zamek stanowi przykład typowej dla terenów wyżynnych budowli obronnej, której przebieg murów dostosowano do kształtu wzgórza, na którym została wzniesiona. Warownia wielokrotnie służyła jako schronienie królów polskich i ich rodzin. To tutaj mieszkała siostra Kazimierza Wielkiego – Elżbieta Łokietkówna oraz jego druga żona Adelajda, zaś w 1425 r. przebywała tu Zofia, żona Władysława Jagiełły, wraz z synem, królewiczem Władysławem. Jak głosi legenda, królowa Bona gromadziła w zamku skarby, które potem wywiozła do Włoch (patrz też ramka z legendą). Warownia popadła w ruinę po trzecim rozbiorze i utracie niepodległości przez Polskę.

Niemczówka – kamienica z XVII w., będąca charakterystycznym przykładem budownictwa mieszczańskiego. To kamienna, parterowa budowla w szeregowej zabudowie kalenicowej, posadowiona na piwnicach o sklepieniach kolebkowych. Na podstawie analizy rzutów piwnic i parteru przyjmuje się, że budynek powstał w trzech etapach. Zajmuje on powierzchnię równą 1,5 działki miejskiej. Najstarsza jest wschodnia część zabudowy. Na działce o szerokości ok. 10,5 m wybudowano murowany z kamienia dom, składający się z izby o szerokości ok. 5,5 m, pod którym znajdowała się sklepiona piwnica. Obok, od zachodu, istniał przejazd na tył posesji. Izba i zejście do piwnicy mają wejścia ujęte w dwa proste, kamienne portale.

Synagoga – wybudowana na podstawie dekretu wydanego przez króla Władysława IV Wazę w 1638 r. Budynek składa się z sali głównej o rzucie prostokąta, położonej poniżej poziomu ulicy, do której od strony południowej prowadzi sień z wydzieloną w narożniku południowo-wschodnim izbą, oraz z babińca na piętrze, dostępnego dzięki zewnętrznym schodom. Wejście główne, umieszczone w południowej części budynku, ujęto w późnorenesansowy portal. Również wejście do sali głównej z sieni zdobi kamienny portal z wolutami, pochodzący z 2. ćwierci XVII w. Na ścianie wschodniej umieszczono późnorenesansowy ołtarz Aaron-ha-Kodesz z czarnego marmuru, intarsjowany marmurem chęcińskim, niegdyś polichromowany, zwieńczony kartuszem z koroną. W czasie II wojny światowej budynek uległ zniszczeniu. W latach 1957-58 synagogę odbudowano i przeznaczono na użytek miejskiej biblioteki i kina Marmury. Obecnie w budynku mieści się Gminno-Miejski Dom Kultury.

Klasztor Bernardynek – obiekt pierwotnie należał do sióstr klarysek. Konwent został założony w 1643 r. przy dawnym kościele szpitalnym pw. św. Ducha. Z inicjatywy starosty chęcińskiego Stefana Bidzińskiego przeprowadzono prace remontowe, a w 1685 r. nastąpiła konsekracja kościoła. Jego najstarszą część stanowi dwuprzęsłowe prezbiterium, zakończone półkolistą absydą i oddzielone belką tęczową od niższej od niego nawy. Do prezbiterium przylega przedsionek oraz zakrystia. W 1902 r. klasztor przestał istnieć, zaś przebywające w nim trzy siostry zakonne zostały przeniesione do klasztoru w Świętej Katarzynie. W latach 30. XX. w. w zabudowaniach klasztornych osiedliły się siostry bernardynki, które jednak akt własności otrzymały dopiero w latach 80. XX w. Rzeki, znajduje się rezerwat przyrody nieożywionej „Góra Rzepka” założony w 1981 r., który obejmuje ściany dawnego kamieniołomu z ciekawymi mineralizacjami i roślinnością kserotermiczną. Ochroną objęto wychodnie skał dewońskich oraz pozostałości historycznego górnictwa kruszcowego rud ołowiu. Kręcono tu sceny do filmu Wiedźmin.